Hücresel Tedaviler

Bu sayfa, Ankara Çukurambar'daki kliniğimizde “hücresel tedaviler” başlığı altında değerlendirilen uygulamaları, bugünkü bilimsel ve yasal çerçevesiyle birlikte anlatmak için hazırlandı. En baştan açık olmak gerekir: hücresel tedaviler tek bir yöntem değildir. Bu başlık altında, kanıt düzeyleri ve yasal statüleri birbirinden çok farklı uygulamalar toplanmıştır. Bir uçta onlarca yıldır uygulanan ve yerleşmiş bir tedavi olan kemik iliği nakli, diğer uçta ise henüz laboratuvar aşamasını aşmamış yaklaşımlar vardır. Bu iki ucu aynı cümlede “hücresel tedavi” diye anmak, hastayı yanıltır. Aşağıda her başlığın bugün nerede durduğu ayrı ayrı yazılmıştır.

Hücresel tedavi ne demektir?

Hücresel tedavi, hastalıklı ya da hasarlı bir dokuyu onarmak amacıyla canlı hücrelerin veya hücrelerin ürettiği ürünlerin kullanıldığı yaklaşımların genel adıdır. Klasik ilaç tedavisinde kimyasal olarak tanımlanmış bir molekül verilir; hücresel tedavide ise verilen şey canlı ya da biyolojik olarak karmaşık bir üründür. Bu fark yalnızca teknik değildir: canlı bir ürünün etkisini, dozunu ve uzun dönem davranışını öngörmek, bir tabletin etkisini öngörmekten çok daha zordur. Bilimsel değerlendirmenin bu alanda neden yavaş ilerlediğinin temel nedeni budur.

Alanın bir başka özelliği, laboratuvardaki umut verici sonuçların insanda aynı biçimde tekrarlanmamasıdır. Mezenkimal stromal hücrelerle yürütülen çalışmaları değerlendiren bir uzman görüşü, bu hücrelerin bir kuşaktan uzun süredir klinik araştırmalara konu olduğunu, ancak ileri aşama klinik çalışmaların sonuçlarının hayvan modellerindeki umut verici verilerin yarattığı beklentinin gerisinde kaldığını açıkça belirtmektedir [6]. Bu, alanın değersiz olduğu anlamına gelmez; “hayvanda işe yaradı” cümlesinin insanda kanıt sayılamayacağı anlamına gelir.

Hücresel tedavilerin hepsi aynı kanıt düzeyinde değildir

Aşağıdaki tablo, bu başlık altında sık anılan uygulamaların bugünkü durumunu bir arada gösterir. Tablodaki amaç bir sıralama yapmak değil, aynı isim altında toplanan çok farklı gerçeklikleri ayırt edilebilir kılmaktır.

Bu tablonun okunma biçimi önemlidir. Kemik iliği nakli ile bir kliniğin “hücresel tedavi” adıyla sunduğu bir uygulama arasında, ikisinin de hücre içermesi dışında ortak bir kanıt zemini bulunmayabilir. Bir uygulamanın adının bilimsel olması, o uygulamanın kanıtlanmış olduğunu göstermez.

Mezenkimal kök hücre uygulamalarında kanıt bugün nerede duruyor?

Mezenkimal kök hücre (ya da güncel adlandırmayla mezenkimal stromal hücre) uygulamaları, hastaların en sık sorduğu başlıktır. Bu hücreler kemik iliği, yağ dokusu, göbek kordonu ya da periferik kan gibi kaynaklardan elde edilebilir ve laboratuvarda çoğaltılabilir.

En çok çalışılan endikasyonlardan biri diz osteoartritidir. 25 randomize kontrollü çalışmayı ve 1048 katılımcıyı bir araya getiren 2024 tarihli bir sistematik derleme ve meta-analiz, 12. ayda ağrı puanında plaseboya kıyasla 0,99 puanlık (%95 GA -1,94 ile -0,03), viskosuplementasyona kıyasla 1,91 puanlık (%95 GA -3,23 ile -0,59) bir azalma bildirmiştir [7]. Buraya kadarı olumlu görünür. Ancak aynı derleme, GRADE yöntemiyle yapılan değerlendirmede her iki karşılaştırma için de kanıtın “çok belirsiz” olduğunu belirtmekte; ciddi yan olaylar bakımından MSC uygulaması ile plasebo veya viskosuplementasyon arasında fark bulunmadığını, bu bulgu için de kanıtın çok belirsiz olduğunu yazmaktadır [7]. Yazarların kendi sonuç cümlesi şudur: bu alanda hücresel tedavinin gerçek klinik etkisini değerlendirmeyi amaçlayan, metodolojik yapısı iyi çalışmalar hâlen eksiktir [7].

Bu iki bulgu birlikte okunmalıdır. “Ağrıda azalma gösterildi” cümlesini yazıp “kanıt çok belirsiz” cümlesini yazmamak, tabloyu olduğundan iyi göstermek olur. Bugünkü dürüst özet şudur: seçilmiş endikasyonlarda umut verici sinyaller vardır, ancak bu sinyaller bir uygulamayı standart tedavi hâline getirecek güçte değildir.

Eksozom ve hücre kaynaklı ürünler bu başlığın neresinde?

Eksozomlar, hücrelerin dış ortama saldığı çok küçük keseciklerdir; canlı hücre içermezler. Bu nedenle “hücre verilmeyen hücresel tedavi” olarak da anılırlar. Bugün için ruhsatlandırılmış bir eksozom ürünü bulunmamaktadır ve bu alandaki düzenleme boşluklarını değerlendiren 2024 tarihli bir yazı, hastaların ciddi komplikasyon ve hatta ölüm riskiyle karşı karşıya kalabildiği örneklere dikkat çekmektedir [10]. Bu başlığın ayrıntısı, kanıt düzeyi ve yasal çerçevesiyle birlikte eksozom tedavisi sayfamızda ayrıca ele alınmıştır.

Türkiye'de hücresel tedavilerin yasal çerçevesi nedir?

Türkiye'de hücre ve doku kaynaklı ileri tedavi ürünleri, İleri Tedavi Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği (Resmî Gazete 27.05.2023, sayı 32203) kapsamındadır. Yönetmelik, Kurum tarafından ruhsatlandırılmamış hiçbir ileri tedavi tıbbi ürününün piyasaya sunulamayacağını belirtir ve ruhsatlandırma yetkisini Türkiye İlaç ve Tıbbî Cihaz Kurumu'na (TİTCK) verir [11].

Üretim tarafında, bu ürünleri üreten tesislerin üretim yeri izin belgesine sahip olması gerekir; belge, iyi üretim uygulamaları (GMP) standardında temiz oda altyapısının, kalite yönetim sisteminin ve kalite kontrol süreçlerinin denetlenmesi sonucunda düzenlenir [11]. Yönetmelik ayrıca ürünün kaynağından son kullanıcıya kadar izlenebilirliğini ve bu kayıtların uzun yıllar saklanmasını zorunlu kılar [11]. Yönetmelikte, tek bir hastaya özel olarak ve bir hastane bünyesinde hazırlanan ürünler için sınırlı bir “hastane muafiyeti” çerçevesi de tanımlanmıştır; bu çerçeve genel klinik uygulamalar için bir muafiyet anlamına gelmez [11].

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: bir merkezde size hücresel bir uygulama önerildiğinde, uygulanacak ürünün hangi yasal statüde olduğunu, hangi izinli tesiste üretildiğini ve lot/seri numarasının kayda geçirilip geçirilmediğini sorma hakkınız vardır. Bu bilgiler verilemiyorsa, bu tek başına bir uyarı işaretidir.

Kanıtlanmamış hücresel uygulamaların riskleri nelerdir?

“Kendi hücrem, o yüzden zararsız” yaklaşımı tıbben doğru değildir. Bu alanda bildirilen ciddi zararların bir bölümü, tam da otolog (kişinin kendi dokusundan elde edilen) ürünlerle yaşanmıştır.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), onaysız rejeneratif tıp ürünlerinin geniş biçimde pazarlandığını belirtmekte; bu ürünlerin kullanımına bağlı körlük, tümör oluşumu ve enfeksiyon bildirimleri aldığını açıkça yazmaktadır. Kurumun saydığı onaysız ürünler arasında kök hücreler, yağ dokusundan elde edilen stromal vasküler fraksiyon, kordon kanı, amniyotik sıvı, Wharton jeli ve eksozomlar yer alır [2].

Bunun en somut örneklerinden biri, bir “kök hücre kliniği”nde otolog yağ dokusu kaynaklı hücrelerin göz içine enjekte edildiği üç hastanın anlatıldığı olgu serisidir. Enjeksiyon öncesi görme keskinlikleri 20/30 ile 20/200 arasında olan bu üç hastada ağır ve iki taraflı görme kaybı gelişmiş; bir yıl sonra görme keskinlikleri 20/200 ile ışık hissi olmaması arasında değişmiştir [4]. Kanıtlanmamış kök hücre girişimlerine bağlı bildirilen güvenlik olaylarını derleyen bir başka çalışma da bu tabloyu ve “kök hücre turizmi” olgusunu ayrıntılı biçimde incelemektedir [3]. Doğrudan tüketiciye yönelik pazarlamanın yalnızca denetimin gevşek olduğu ülkelere özgü olmadığı, gelişmiş sağlık sistemlerine sahip ülkelerde de yaygın olduğu gösterilmiştir [5].

Ruhsatlı hücresel tedavilerin dahi ciddi yan etkileri olabilir. CAR-T tedavisinin çok merkezli faz 2 çalışmasında hastaların %77'sinde sitokin salınım sendromu, %40'ında nörolojik olay bildirilmiştir; ilaca bağlı olduğu düşünülen 3. veya 4. derece yan olaylar hastaların %73'ünde görülmüştür [8]. Bu yan etkiler, uluslararası uzlaşıyla derecelendirilmiş ve yönetimi tanımlanmış olduğu için yalnızca yetkilendirilmiş merkezlerde uygulanabilmektedir [9]. Yani etkinliği kanıtlanmış olmak, risksiz olmak anlamına gelmez.

Genel cerrahi ile hücresel tedaviler nerede kesişir?

Genel cerrahi pratiğinde hücresel yaklaşımların ilgi alanı, doku iyileşmesinin takıldığı tablolardır. Yara iyileşmesi inflamasyon, proliferasyon ve remodelasyon evrelerinden geçer; bu evrelerin herhangi birinde takılan yaralar geç iyileşir. Kronik yaralar, diyabetik ayak ülserleri ve geç iyileşen cerrahi yaralar bu tablonun en sık örnekleridir. Araştırmaların yoğunlaştığı alan da burasıdır.

Burada bir dürüstlük notu gereklidir. Prof. Dr. Vahit Onur Gül genel cerrahi uzmanıdır; kök hücre, hücresel tedavi ya da rejeneratif tıp alanında hakemli yayını bulunmamaktadır ve bu sayfa onu bu alanlarda bir araştırmacı ya da alan uzmanı olarak sunmaz. Doğru çerçeve şudur: kronik yara, yara iyileşmesi ve cerrahi sonrası inflamasyon konularında hakemli yayınları bulunan bir genel cerrahi uzmanı olarak, bu alandaki gelişmeler klinik açıdan izlenmekte ve hasta bazında değerlendirilmektedir.

Hekimin bu alanla ilişkili hakemli yayınları arasında pilonidal sinüs hastalığında sinüzektomi ile eksizyonun karşılaştırıldığı 351 hastalık tek merkezli retrospektif kohort çalışması [12] ve enterokutanöz fistüllerde hasta özellikleri, etiyolojik nedenler ile hastane içi mortalitenin incelendiği on yıllık retrospektif kohort çalışması [13] yer alır. Bu çalışmaların hiçbiri hücresel tedavilerle ilgili değildir; yara iyileşmesi ve cerrahi komplikasyon yönetimi konusundaki klinik deneyimin nereden geldiğini gösterirler.

Kimler için değerlendirilebilir, kimlere uygulanmaz?

Değerlendirilebilecek durumlar

• Standart bakıma rağmen geç iyileşen kronik yara tabloları — yalnızca ayrıntılı hekim değerlendirmesi sonrasında
• Cerrahi sonrası iyileşme sürecinde ek destek arayan ve tıbbi değerlendirmede uygun bulunan kişiler
• Kapsamlı bir değerlendirmeden geçmeyi ve gerekli tetkikleri tamamlamayı kabul eden kişiler
• Uygulamanın araştırma aşamasında olduğunu, sonuç garantisi bulunmadığını anlayıp aydınlatılmış onam sürecini tamamlayan kişiler

Uygulanmayan ve dikkat gerektiren durumlar

• Aktif ya da tedavisi tamamlanmamış kanser
• Gebelik ve emzirme dönemi
• Aktif sistemik enfeksiyon
• Kontrol altında olmayan otoimmün hastalık
• İmmünsüpresif tedavi altında olmak
• Kontrol altında olmayan ciddi kalp, karaciğer ya da böbrek hastalığı
• Ürün bileşenlerine bilinen aşırı duyarlılık
• 18 yaş altı

Kan kanserlerinde uygulanan kemik iliği nakli ve CAR-T gibi ruhsatlı hücresel tedaviler bu kapsamın dışındadır; bunlar hematoloji ve tıbbi onkoloji uzmanlarınca, yetkilendirilmiş merkezlerde yürütülür ve kliniğimizde uygulanmaz.

Değerlendirme süreci nasıl işler?

Sürecin ilk adımı uygulama değil, değerlendirmedir. Amaç, kişinin beklentisinin gerçekçi olup olmadığını ve herhangi bir uygulamanın gündeme gelip gelemeyeceğini anlamaktır. İlk görüşmede uygulama yapılmaz.

• Ayrıntılı tıbbi öykü: geçirilmiş ameliyatlar, kronik hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve alerji öyküsü
• Fizik muayene ve varsa yaranın değerlendirilmesi
• Hedeflerin netleştirilmesi ve gerçekleşebilir beklenti görüşmesi
• Temel laboratuvar değerlendirmesi: tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, CRP gibi inflamasyon belirteçleri
• Kanser taraması açısından güncel kontrol durumunun sorgulanması
• Gerekli görülürse ek tetkikler
• Uygulamanın kanıt düzeyinin, alternatiflerinin ve risklerinin anlatıldığı aydınlatılmış onam süreci

Geniş bir tetkik setiyle yapılan bütüncül değerlendirmenin nasıl planlandığını long check-up sayfamızda bulabilirsiniz. Değerlendirme sonucunda hiçbir hücresel uygulamanın uygun bulunmaması da olası ve meşru bir sonuçtur; bu, sürecin başarısızlığı değil doğru işlemesidir. Standart tedavisi kanıtlanmış bir hastalıkta, kanıtlanmamış bir uygulamanın standart tedavinin yerine geçmesi ise hiçbir koşulda önerilmez.

Ankara'da hücresel tedavi değerlendirmesi için süreç nasıl işliyor?

İlk adım randevuyla yapılan bir değerlendirme görüşmesidir. Kliniğimiz Kızılırmak Mahallesi 1450. Sokak'ta, Ankara Ticaret Merkezi'nde, Çukurambar / Çankaya'da bulunmaktadır. Şehir dışından gelen kişiler için ön görüşme telefonla ya da çevrim içi yapılabilir; ancak muayene ve tetkiklerin tamamlanması gerekir, ön görüşme bunların yerine geçmez.

Değerlendirme görüşmesi için randevu oluşturabilir, adres, ulaşım ve iletişim bilgilerine iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Ödeme seçenekleri ve anlaşmalı kurumlar hakkında bilgi için kliniğimizle iletişime geçebilirsiniz.

Kaynaklar, tıbbi feragat ve içerik sorumluluğu

Kılavuz, mevzuat ve hakemli kaynaklar

1. Lovell-Badge R, Anthony E, Barker RA, et al. ISSCR Guidelines for Stem Cell Research and Clinical Translation: The 2021 update. Stem Cell Reports. 2021;16(6):1398–1408. doi:10.1016/j.stemcr.2021.05.012 · PMID: 34048692
2. U.S. Food and Drug Administration. Important Patient and Consumer Information About Regenerative Medicine Therapies. 3 Haziran 2021. https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/consumers-biologics/important-patient-and-consumer-information-about-regenerative-medicine-therapies
3. Bauer G, Elsallab M, Abou-El-Enein M. Concise Review: A Comprehensive Analysis of Reported Adverse Events in Patients Receiving Unproven Stem Cell-Based Interventions. Stem Cells Transl Med. 2018;7(9):676–685. doi:10.1002/sctm.17-0282 · PMID: 30063299
4. Kuriyan AE, Albini TA, Townsend JH, et al. Vision Loss after Intravitreal Injection of Autologous “Stem Cells” for AMD. N Engl J Med. 2017;376(11):1047–1053. doi:10.1056/NEJMoa1609583 · PMID: 28296617
5. Turner L, Knoepfler P. Selling Stem Cells in the USA: Assessing the Direct-to-Consumer Industry. Cell Stem Cell. 2016;19(2):154–157. doi:10.1016/j.stem.2016.06.007 · PMID: 27374789
6. Galipeau J, Sensébé L. Mesenchymal Stromal Cells: Clinical Challenges and Therapeutic Opportunities. Cell Stem Cell. 2018;22(6):824–833. doi:10.1016/j.stem.2018.05.004 · PMID: 29859173
7. Tabet CG, Pacheco RL, Martimbianco ALC, et al. Advanced therapy with mesenchymal stromal cells for knee osteoarthritis: Systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Orthop Translat. 2024;48:176–189. doi:10.1016/j.jot.2024.07.012 · PMID: 39360004
8. Maude SL, Laetsch TW, Buechner J, et al. Tisagenlecleucel in Children and Young Adults with B-Cell Lymphoblastic Leukemia. N Engl J Med. 2018;378(5):439–448. doi:10.1056/NEJMoa1709866 · PMID: 29385370
9. Lee DW, Santomasso BD, Locke FL, et al. ASTCT Consensus Grading for Cytokine Release Syndrome and Neurologic Toxicity Associated with Immune Effector Cells. Biol Blood Marrow Transplant. 2019;25(4):625–638. doi:10.1016/j.bbmt.2018.12.758 · PMID: 30592986
10. Fujita M, Hatta T, Ikka T, Onishi T. The urgent need for clear and concise regulations on exosome-based interventions. Stem Cell Reports. 2024;19(11):1517–1519. doi:10.1016/j.stemcr.2024.09.008 · PMID: 39454583
11. İleri Tedavi Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği. Resmî Gazete, 27.05.2023, sayı 32203. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/05/20230527-7.htm
12. Gül VO, Destek S. Sinusectomy and primary closure versus excision and primary closure in pilonidal sinus disease: a retrospective cohort study. Int J Colorectal Dis. 2020;35(6):1117–1124. doi:10.1007/s00384-020-03575-1 · PMID: 32248289
13. Gül VO, Destek S, Şahin M. Analyse of patient characteristics and aetiological causes of enterocutaneous fistulas and their impacts on in-hospital mortality: a ten-year retrospective cohort study. Eur J Trauma Emerg Surg. 2025;51(1):58. doi:10.1007/s00068-024-02733-2 · PMID: 39856477
14. Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 12.11.2025, sayı 33075.